Ahmad Bakri (Ujung Galuh edisi 18 (November - Desember 2011)

(Rancah, Ciamis 11 Mei 1917 – Ciamis, 18 Juli 1988)

Ahmad Bakri teh guru miwah pangarang dina Basa Sunda jeung Indonesia. Sanggeus tamat sakola désa tilu taun nuluykeun ka Shackelschool di Ciamis. Ti dinya  mimiti resep maca. Tapi sakolana teu lanjut sabab dititah masantrén di Genteng, Pager Agung Tasikmalaya. Tuluy ka Cidewa, Ciamis. Ukur sababraha bulan. Taun 1937 dikirim ka Bandung geusan kursus montir, tapi deui-deui ngalaman kandeg. Satuluyna gawé di PTT bagian administrasi, tuluy di bagian laboratorium.

Keur jaman Jepang (1943) Ahmad Bakri anu geus boga kulawarga balik deui ka lemburna, sabab teu meunang pangupa anu nyukupkeun keur kulawargana salila di Bandung téa. 

Dina mangsa revolusi manéhna ngabantu kaum griliya dina nyumponan pangabutuh keur sapopoé (bekel). Hal ieu nu ngalantarankeun manéhna mindeng dicerek Walanda. Sabot di jero sél, Ahmad Bakri dijangjian rék dibébaskeun asal manéhna daék nyumponan pasaratan, nyaéta saumpama manéhna kaluar ti jero sél kudu daék ngajar alias jadi guru. Ahmad Bakri ogé nyumponan éta syaratna. Ceuk pamikirna jadi guru tangtu anu diwurukanana barudak bangsa urang kénéh, ngandung harti keur kamajuan bangsa lain samata-mata mantuan Walanda.

Sanggeus pangakuan kadaulatan, Rancah jadi salah sahiji tempat anu kawilang geueuman, ku sabab dina mangsa harita DI/TII keur meujeuhna ngagalaksak, nyieun onar. Harita ogé Ahmad Bakri dipénta ku tantara DI/TII pikeun ngumpulkeun dana bantuan keur maranéhna. Hal ieu téh kaambeu ku tantara sok sanajan teu tepika ditewak, Ahmad Bakri leuwih ngarasa aman saumpama ninggalkeun lemburna, pindah ka Bandung pikeun jadi guru SR di Cicadas. Taun 1952 miluan ujian persamaan SGB katut KGA, tamat taun 1957. Ti dinya Ahmad Bakri asup kursus B-I Basa Sunda. Sarta dina waktu harita geus mitembeyan medalkeun carpon-carponna dina Majalah Warga. Ku Dosenna R.I. Adiwijaya, Ahmad Bakri diajak aktif di LBSS jeung jadi wakil ketua Bagian Basa kapangurusan hasil kongres 1958. Satamat kursus B-I (1960) manéhna ditempatkeun jadi guru SPG di Ciamis tepika pénsiun (1973). Sanggeus pensiun tuluy diangkat jadi Kepala SPG Muhammadiyah Ciamis. Tapi kaditunakeun Ahmad Bakri ménta turun jabatan jadi wakil ketua, ku sabab hayang boga waktu keur nulis.

Ti taun 1963, Ahmad Bakri loba pisan nulis carpon jeung carbung pikeun majalah Manglé, Hanjuang. Ahmad Bakri téh kaasup pangarang Sunda anu produktif. Karangan-karanganana loba dipikaresep lantaran basana lincah sarta dialog-dialogna karasa leuwih hirup. Utamana dina ngagambarkeun kahirupan désa saméméh perang. Salaku guru, tangtu dina karanganana Ahmad Bakri loba pisan méré amanah kanu macana. Ku kapinteranana éta papagah atawa amanah téa sifatna inflisit, henteu togmol. Tepika anu macana teu ngarasa dipapatahan. Bisa waé hal ieu alatan Ahmad Bakri pinter dina nyelapkeun unsur-unsur humor anu matak seger. Bisa kabandungan dina “Serial Obrolan Wa Haji Dulham” anu lobana kurang leuwih genep puluh kali medal dina majalah Manglé. 

Dina Sayembara IKAPI (Ikatan Penerbit Indonesia)  cabang Jawa Barat taun 1868, Ahmad Bakri anu aub kana éta sayémbara dina ampir unggal jinis bacaan, dilélér sababaraha hadiah, boh dina Basa Sunda atawa Basa Indonesia. Karya-karyana anu dilélér hadiah téh di antarana: Payung Butut pikeun bacaan umum (Jatiwangi 1969), Rajapati di Pananjung bacaan Sunda Déwasa (Bandung 1978), Kabandang ku Kuda Lumping bacaan barudak (Bandung 1969), Nu Sengit Dipulang Asih (Bandung 1969), jrrd.

Dina Sayémbara IKAPI-UNESCO taun 1969 Naskah Romanna dina basa Indonesia disebut-sebut naskah anu pang diperhatikeunana ku juri.

Carita-carita nyambungna aya sababaraha anu geus dijadikeun buku, di antarana: Mayit dina Dahan Jéngkol (Bandung 1987), Jurutulis Malingping (Bandung 1980), Lebé Kabayan (Bandung 1982) jeung Asmaramurka (1988). Lian ti éta loba kénéh carita nyambung Ahmad Bakri anu can dibukukeun saperti Kacaangan ku Panékér, Surat ti Si Jenat, Kongkorong nu Leungit, anu éta kabehanana dimuat dina Manglé jeung Galindeng Sora Si Jenat, Hanjuang. Sedengkeun carita-carita pondokna anu umumna ngabogaan niléy leuwih hadé batan carita-carita anu leuwih panjang (anu remen kawénéhan aya kasalahan dina masalaha téknis) anu jumlahna leuwih ti lima puluh judul masih kénéh bacacar dina majalah. Di antarana nyaéta Bedug ti Nagri Anjuk,  Seuweu Pajajaran Siwi Gunung Jati, (Diterjemahkeun kana basa Indonesia dimuat dina Dua Orang Dukun), Ngalongok Munding, Di Dieu Haté téh Reureuh, Dédété. Dina carita pondokna Ahmad Bakri mindeng ngagunakeun ngaran samaran Buya.

Buku anu lainna nyaéta Sanghyang Lutung Kasarung (Jakarta 1975), jeung Saudagar Batik (Jakarta 1980). Kabéh buku dina basa Indonésaiana mangrupa buku bacaan anak. Dina carita-carita anu panjang, Ahmad Bakri leuwih loba nulis carita misteri anu ngalibetkeun pembunuhan (Rajapati di Pananjung, Kacaangan ku Panékér, Asmaramurka, Mayit dina Dahan Jéngkol, jrrd). Hal ieu mangaruhan pisan kana kabengharan pustaka Basa Sunda ku carita misteri. Saméméhna ukur dua carita misteri anu dipiwanoh dina basa Sunda nyaéta Diarah Pati karya Margasulaksana, jeung Laleur Bodas karya Samsu.

Lini

Carpon Ahmad Bakri

Jam sapuluh peuting. Nu ti beurangna tas capé gawé mah geus talibra. Di jalan geus teu pati aya nu ngulampreng. Tu­kang baso waéh traktrak-tréktrék nakolan birit katél butut, nawarkeun daganganana, susuganan aya kénéh nu hayangeun nambul angeun pibekeleun saré.
Sawatara budak bujang tingrariung sisi jalan, ngawarang­kong ngénca-ngatuhu, silih gonjak bari udud pataréma sake­nyot séwang.

Riyeg … riyeeeggg … riyeeeggggg ….
Jagat génjlong dibarung ku ngaguruh sora sagala sakur nu kaeundeurkeun. Jéréwét di ditu-jéréwét di dieu, nu tingweu­leuhweuh, nu takbir, lain wayah lain mangsa. Jelema riab kala­luar.
Ger cékcok di mana-mana, ngaromong teu puguh leun­jeur­­anana dibarung ku kasima. Cék nu meneran di imah, awak asa lénjong, réa parabot marurag tina lomari, tina bupét naon ku hanteu. Cék nu lulungu asa ngimpi dialungboyongkeun. Cék nu meneran keur leumpang di jalan, rarasaan téh cénah asa rék kateureuy ku jagat. Nyeueung jalan siga ombak-ombak­an.
Riyeg deui …. Éar deui …. Awéwé réa nu riwih-rawah, bari ngakeup ongkoh, nuyun ongkoh.
“Gustiiii … boa ayeunaaaaa …. Lebur kiamah téééééh ….!” Cék nini-nini bari eueuriheun.
“Ka dieu, nini, rék ka mana!” cék sora lalaki ti kebon cau.
“Rék … rék néang incuuuuu …!”
“Ulah … ulah ka mamana, bisi kumaonam!”
“Aaaaah … da melaaaang ka budak!” témbalna bari nga­béngbéos, lilinieunana beuki kacida.
Wanci tumorék, sasari mah iwal ti sora jangkrik jeung si­meut, harita mah ngadak-ngadak geunjleung. Jelema bahé ka luar, ka jalan. Barudak rungsing lulungu, keur meujeuhna tibra kagareuwah. Nu ngadat dina aisan dicombo ku susu indungna, di dinya di geusan pabaliut.
Pulisi jeung tentara matroli ka sakuliah kota, asa keur usum perang. Para pajabat jeung pamong désa teu cicing, lolongok ka ditu-ka dieu.
Geus rada leler meueusan, silih tanya, kumaha … kumaha … kumaha ….?
Jol nu rancucut, ngahodhod kawas hayam kabulusan.
“Nanaonan silaing téh kawas nu kabancuh?”
“Walah … sial, euy … heuheuheuheuheuh …,” cék nu di­tanya, ngaheuheuh awahing ku tiris.
“Ari kitu …?”
“Ngusial beuteung … heuheuheuh …. Lumpat ka balong bari lulungu …. Kakara gé gog na ana atuh ari riyeg téh … galéong waéh pacilingan runtuh …. Nepi ka diturunmandi­keun tengah peuting …. Jarijipen heuheuheuh ….”
“Naon tuh eusi patuangan téh …? Ogoan, lungsur mani kudu dianteur ku nu kagungan.”
Semet nyengir bari ngaheuheuh, huntu noroktok.
Ger béja, imah Dokter Gigi runtuh, imah Kuwu di Lembur­situ rebah, garasi, warung baso, garduh jeung réa-réa deui.
“Alusna mah toko Si Akoy nu rugrug téh nya euy,” cék sa­urang.
“Eum, sok aya-aya baé, ngadungakeun cilaka ka batur!”
“Tuman, bongan tara méré nganjuk!”
“Saha nu sudi nganjukkeun ka tukang ngajeblug!”
“Barina gé lebar ku Si Amoyna.”
“Bangsa babah mah tara keuna ku musibat.”
“Naha?”
“Diaping dijaring ku Tapékong béjana.”
“Wah, ngomong téh!”
Héaaaang sora sirine. Jelema caruringhak. Lar mobil ambu­lans kawétankeun. Ti mana … saha … ku naon …? Silihtanya pada teu nyaho. Jol motor nyusul. Diparegat, ditaranya. Urang Nagrak cénah, sakulawarga …. Imahna ambruk pisan. Kabéh tatu parna …. Dius deuih waéh …. Saréréa tinggarodeg, ting­karecrék ….
Jelema pabuis ka ditu ka dieu, silih longok, nu inget ka sobat, ka baraya …. Barudak ngora tingdaréngdék ngadé­déngé­keun, bisi aya béja imah kabogoh kumaonam.
Jol mobil disarurung ku limaan.
“Ku naon tatéh …?”
“Rék nganteurkeun nu cilaka ka rumah sakit.”
“Na atuh disusurung kitu?”
“Teu daék hirup …. Kagebah lini meureun!”
“Saha kitu? Ti mana?” cék nu nanya bari nempo ka jero mobil.
“Ti Sindangrasa, katinggang lomari!”
Nu nyarurung mobil nyarelang ngarambekan heula bari nya­rusut késang ku leungeun baju.
“Sok lah sarurung deui, agé-agé nepi!” cék nu nyekel setir.
“Ké heula … capé! Manéhna ngeunah nyéngclé …! Euweuh nu dagang bajigur-bajigur acan …. Garing tikoro!”
“Eum, sok aya-aya waé …. Cageur mantén atuh diselang jajan heula mah!”
Nu ngagimbung tingséréngéh ngadéngé supir ngomong kitu téh.
Sakeudeung-sakeudeung héang … sakeudeung-sakeu­deung héang sirine mobil ambulans, ngakutan nu carilaka …. Tengah peuting, bari tas manggih kareuwas pohara, kuku­rayeun ngadéngé kitu téh.
Nu srugsrog jeung baraya jeung sobat, silih rangkul bari maraca Alhamdulillah, urut tadi kamemelangan asa kaubaran, kajeueung salametna.
“Ari lini téh naon tuh asal-muasalna, asa gagah-gagah teu­ing?”
“Béjana mah aya gunung bitu ari kitu téh.”
“Wah, meureun kadéngé jelegurna!”
“Ari jauh …?”
“Ning oyagna nepi ka dieu?”
“Pan sajagat kaendagkeun!”
“Cék kolot mah … buta cénah nu nanggeuy jagat. Mun cangkeuleun sok nguliat. Nya eundeur ka urangna téh.”
“Lain kétah, lain buta!”
“Naon atuh?”
“Oray naga nu nanggeuy jagat mah …. Kabéjakeun geu­ning sok aya endog lini …. Pan buta mah tara ngendog!”
“Gandéng lah, ngaraco! Dongéng jaman tai kotok dilebuan ta mah! Paranti nyingsieunan budak.”
Jol érté ngiringkeun nu ngabébéyéng jelema, beungeutna balancunur.
“Ku naon tatéh …? Katinggang naon?”
“Katinggang peureup!” témbal érté.
“Eum, Pa Érté mah …. Nu leres … ku naon?”
“Disariksa …, tuman!”
“Ari kitu …?”
“Batur-batur narulungan nu cilaka, ari ieu kalah ka haripeut ngabadog barangna …. Ngagugubug tip!”
“Rék dikamanakeun ayeuna?”
“Ka Kantor Pulisi!”
“Ning Si Ébon!” cék saurang bari nempo beungeut nu ba­lan­cunur.
“Meujeuhna si éta mah,” cék nu séjén ngaharéwos ka batur­na, “baréto gé bapana keur sakarat, lain nungguan cara batur, kalah ka nanawarkeun balong.”
“Keur pawit ngadu meureun jeung keur meuli inuman pi­mabokeun! Cekékeun tétélo jelema kitu mah!
“Pan ayeuna gé sakongkol jeung lini …. Asa dijurung laku, dibéré jalan keur ngiruh!”
Lain saeutik korban lini téh. Katut Pa Camat mantuan mang­kuan nu carilaka, diunggah-unggahkeun kana ambulans. Geus puguh deui Pulisi jeung Tentara mah teu kaur mingé. Malah aya nu bobolokot getih balas mangkuan nu taratu.
Tambah ketir nyeueung nu kitu mah, asa nyeueung pilem lalakon perang. Béh dieuna asa jaman répolusi baréto.
“Asa reugreug nyeueung alat nagara kitu mah, nya euy!”
“Ari urang can kabagéan gawé. Taya pisan gadag, semet lalajo nu pabuis ….”
“Urang onaman ….”
“Onaman kumaha …? Da kawajiban saréréa nulungan nu cilaka mah …. Tugas kamanusaan, deuleu!”
“Mana atuh tulunganeunana? Ma enya nu cilaka kudu ko­ko­téténgan néangan nu rék nulungan! Kudu urang nu nyam­peurkeun!”
“Yu atuh urang ngider …. Lebar tanaga baso teu kamang­paatkeun!
Jol jajaka tiluan, tingtarempo nyidik-nyidik nu tinggarim­bung kawas aya nu ditéangan.
“Néangan saha, Ton?”
“Agus …. Aya di dinya?”
“Tadi mah aya …. Ngaléos deui.”
“Ka mana?”
“Nyao … ka imahna sugan …. Aya naon kitu?
Nu ditanya teu némbal. Gura-giru indit jeung baturna muru ka imah Agus. Nu ditinggalkeun panasaran, bring nalutur­keun, bisi aya tulunganeunana, bubuhan keur usumna.
“Tuh geuning sigana,” cék saurang bari nunjuk ka nu diuk di émpér imahna.
“Keur naon, euy, Gus?”
“Teu nanaon …. Ngareureuh tas ngider …. Taya nanaon di ditu?”
“Nyéta puguh rék ngabéjaan!”
“Ngabéjaan naon?” cék Agus ngoréjat.
“Si Enéng, kabogoh di dinya, kamusibatan!”
“Kapapaténan boa,” cék nu séjén, “da midangdam baé.”
“Saha nu cilaka téh …? Si Enéng …?” cék Agus teu sabar.
“Si Enéng mah nu midangdamna! Nu cilakana mah bapana boa …. Atawa … indungna sugan ….”
“Keun waé modar gé bapana mah …! Indungna kajeun …, cua, siga nu sarebeleun pisan …. Pédah déwék batan sakieu, ngaligeuh can boga gawé …. Sieuneun anakna dibawa kokoro meureun minantuan ka déwék mah!” cénah bangun nu sebel kabina-bina.
“Tah kabeneran, euy, ari kitu mah!” cék Enton.
“Naha?”
“Ayeuna waktuna nu mustari keur némbongkeun jasa …. Nyeueung silaing tohtohan mah piraku sugan haténa teu lilir …. Malik asih pasti …. Jadi minantu kadeuheus engké silaing, Gus!”
“Heueuh geura …. Minantu idéal cék basa ayeuna mah,” cék nu séjén mairan.
Ngahuleng waé Agus téh kawas keur mikir.
“Tong disapirakeun, euy, kasempetan alus kacida …. Mang­paatkeun, meungpeung aya pitulung lini!”
“Na enya kitu, euy?” cék Agus asa-asa, “sebel ku gedé-huluna gé déwék téh! Angot bebengok bapana mah, mani kawas neuleu anjing budug ari déwék ngulampreng hareup­eun imahna téh!”
“Heueuh ayeuna waktuna cekéng gé bangsa raja nu mi­nantuan ka anak si itu si éta, ari geus bukti mah kapahlawan­anana …. Lah … éta sirine ambulans aya ku matak ketir ….”
“Kudu kumaha atuh déwék ayeuna …?” cék Agus bangun bingung.
“Néang ambulans …, rawu ku silaing bapana atawa in­dung­na nu cilaka, bawa ka rumah sakit …. Kerong tah irung déwék mun itu teu malik asih ka silaing.”
“Kana naon atuh ka dituna …? Leumpang waé nya …?”
“Nelepon waé atuh ti … ti Kantor Penerangan nu deukeut!”
“Heueuh …. Yu atuh anteur!”
Bring waéh.
“Asa rék gedé mangpaatna nya euy lini téh keur Si Agus mah!”
“Hih tuda sagala ogé sugri Kersaning Pangéran mah taya nu teu mangpaat …. Kari bisa waé napakuranana …. Nu puguh waé geura, tukang kayu tukang tembok baris maréma, réa imah oméaneun.”
“Urang gé mun ditampik ku pimitohaeun mending ngon­dang sakadang lini, neda kamandangna.”
“Yéh, ngabarabékeun sajajagat siah!”
Srog ka Kantor Penerangan.
“Hallo …! Nyuhunkeun … eu … ambulans …. Hallo … ieu ti Kantor Penerangan …. Nyuhunkeun dikintun ambulans …. Muhun … nyuhunkeun énggal … répot …! Di … di Jalan Hanjuang No. 7 …. Muhun … énggal diantos!”
“Kumaha cénah?” cénah baturna.
“Sakeudeung deui cénah, keur nurunkeun heula korban ti Bolénglang …. Yu waé ka ditu, urang dagoan hareupeun imah­na!”
Bring ka Jalan Hanjuang. Hareupeun imahna kadéngé ké­néh nu midangdam téh. Tétéla Si Enéng, da wawuh kana sorana. Gék dariuk dina téras, capé tas leuleumpangan waé.
Héang sirine …. Gura-giru dipapagkeun ka jalan. Reg eureun hareupeun lawang buruan.
“Mana …?” cék supir ambulans.
“Ké antos!” cék Agus bari muru panto hareup.
Trok-trok-trok …. Ngadagoan sakeudeung …, trok-trok-trok deui beuki tarik.
Bray panto tengah muka, bréh bapana Si Enéng, bray deui panto hareup. “Aya naon?” cénah bangun reuwas.
“Itu … eu … abdi ngabantun ambulans ….”
“Ambulans …? Keur naon?” cék pribumi kereng sanggeus apal kana beungeut sémah.
“Sanés aya nu cilaka?”
“Hah …!?”
“Badé dibantun ka rumah sakit.”
“Cék saha aya nu cilaka?”
“Kakuping … eu … Enéng nangis.”
Gebrug panto ditutupkeun hareupeun irung Agus, ceklék dikonci. Tinggal Agus ngajanteng samar polah. Ngalieuk ka babaturanana geus areuweuh, naringgalkeun. Kari supir am­bu­lans kawas nu teu sabar, ngalangeu naleukeum kana panto mobil.
Torojol Si Encum, réncang di dinya, ti gigireun imah.
“Ku naon Enéng téh?” cék Agus bari nyampeurkeun.
“Sumilangeun …. Biasa Enéng mah ari badé kareseban téh sok siga ripuh pisan.”
Agus ngarahuh. Léos waéh muru pager gigir, jleng luncat.
“Héy … héy …! Rék ka mana …? Mana nu cilaka téh?” cék supir ambulans.
Ngabéngbéos waé calon minantu kadeuheus téh, teu ngalieuk-lieuk acan.

Carpon dina CUPUMANIK Edisi Desember 2011

Langit Bandung 

Soré harita mah hujan gancang raatna. Langit béngras deui. Panon poé moncorong deui najan geus ampir mubus ka handeuleum sieum. Di jalan mobil jeung motor beuki pasuliwer ngulon-ngétan: nu baralik gawé, nu baralik sakola jeung kuliah, atawa nu ngahaja ulin papasangan. Aya ogé nu rék indit. Indit gawé atawa indit ka mana horéng. Kuring mah biasa wé nikreuh sapanjang jalan. Lain teu boga duit keur naék angkot atawa ngahaja ngirit, tapi nu liwat dinya ukur mobil méwah jeung motor nu ngahaja maké jalan tetembusan. Ah kétang mimindengna gé kitu apanan.

Salsé nakéranan leumpang téh sakalian cuci mata. Sagala dirérét sagala diténjo. Tapi kalah peurih ku kekebul nu halaliber kabawa angin soré. Cuci mata sotéh nempo nu hérang-hérang maksudna mah. Nu gareulis. Barudak SMA nu arabmucuy keur meujeuhna kokoseun, atawa mahasiswa perkantoran jeung perhotélan anu dangdanna méakeun batur. Dibiasakeun cenah ambéh gampang néangan pagawéan. Da lolobabana mah pagawéan téh ngabutuhkeun nu gareulis. Tuh geuning SPG nu karék arindit gawé shif malem, mani salaleger katempona. Ngadak-ngadak ngaruy.

Nu diboncéng dina motor diukna cangégang, ngahaja kawasna mah ngabibita. Teuing ngabibita saha-sahana mah, kuring gé teu apal. Anu kitu téh kalolobaabana mah budak SMA. Dibawa ku pasangana dina motor bégang bari knalpotna boborobotan. Di jalan ngebut, meuni teu sieuneun asup angin najan erok kulawuna ngaliglag ogé, ah kétang asup si imin ogé teu sieuneun. Cenah mah di urang ayeuna, barudak awéwé téh ampir tujuh puluh persénna geus ngalaman kikituan. Wallohu kétang urusan éta mah moal deuk diuar-uar.

Balik deui ka jalan, anu dina motor téh aya ogé anu paduduaan jeung awéwé deui atawa sosoranganan. Nyelap-nyelip kana sisieun mobil méwah anu beuki euyeub ngagegekan kota Bandung, geus rumasa béak lolongkrang mah eureun harita kénéh gé. Nu dina motor séjén sok ting rarérét luhur handap. Nempo beungeutna jeung awakna tuluy turun kana lebah harigu jeung cangkéngna. Reug teuteupan areureun dina lebah pingpingna, aya ogé nu pirajeuneun ngahuitan bari sarangah-séréngéh, nu kitu téh biasana mah barudak ngora papantaranana, kalolobaanana mah ngan semet bisa neureuy ciduh bari diukna sok rada usad-ised.

Klakson réang disarada nalika lampu geus héjo deui. Biur kabéh maraju tinggarerung bari patétéép.

Basa anjog ka stopan, kadéngé hénpon disada nandakeun aya SMS nu asup. Ah moal salah ti Si Enéng beubeulahan haté nu geus jangji rék patepung  di parapatan. Sakapeung mah sok ngarasa anéh, papanggihan téh bet di lampu stopan. Saheunteuna gé di taman kota pantesna mah atawa di Mall kawas ilaharna barudak ngora nu keur meujeuhna ngangon katrésna. Tapi keun baé kétah ngarah béda.

“A, Abdi badé angkat ayeuna nya!” kitu uni SMS nu katarima.

“Enya sok diantosan, A tos di tempat.” Cekéng, minangka balesan.

“Walah tos ngantosan? Sareng saha di dinya A?” témbalna deui masih dina SMS.

“Nyalira, Néng! Teu sawios nyalsé wé ti bumi ulah kekebutan!” ceuk kuring deui bari tuluy diuk dina bangku panjang paranti tukang béca reureuh ngadagoan panumpang. Harita mah kaparengan rada sepi, témbong aya béca hiji, nu bogana keur babaseuhan dina sélokan bari ngaguar-guar runtah, sabab cai hideung téh mudal maseuhan jalan. Ngabayahbah. Kabawa muih ku ban mobil jeung motor nu ngaliwat. Ukur dirérét mélétét. Embung milu riribugan mah.

Paneuteup ka hareup deui, ngawaskeun balawirina jalan Soekarno-Hatta. Nempo motor nu kawas pawéy. Sakapeung areureun kapegat lampu beureum. Piligenti jeung nu datang ti arah kulon. Giliran nu ti arah kulon eureun, manéhna maraju bari ting baliur. Kitu jeung kitu we sapapanjangna. Henteu téh ari peuting meureun semet jam sabelas kaluhur nepika jam lima subuh. Teuing da teu kabandungan.

Sajoroning nitenan kaayaan, haté teu weléh galécok. Barang nempo ka kencaeun jalan, teg téh haté bet ngadadak ngabagel sabab nempo kotakan badag nu biasa dipaké nongkrong jeung barudak peuting-peuting, ayeuna geus robah rupa jadi taneuh barangkal nu rata. Batu-batu geus singgarunduk sisieunana kawasna geus sababaraha poé diurugan, kari-kari ayeuna geus tinggal ngadegkeun wangunan.

Sawah téh tinggal sajarah. Bet jadi inget ka nu di lembur. Inget ka indung nu geus kolot bari jeung masih kénéh riripuhan di sawah. Abah nya kitu kénéh, subuh-subuh geus kukurubutan dina reumis, beurangna jejeblogan bari papanasan mopokan galeng atawa ngamalirkeun pétakan, enya ayeuna téh waktuna nyawah. Kuduna mah geus waktuna eureun tina nyawah kolot téh. Geus waktuna cicing. Tapi dalah dikumaha Haji Sadili masih kénéh mercayakeun nyawah ka Abah bari jeung hasilna mah ngan ukur keur ngamodalan deui sawahna. Ngeunah wé keur manéhna mah hasil téh dikerid satengahna, sedeng modal sawah mah teu apal ti mana ti mendina. Timana meuli gemukna, timana keur nyemprot hamana. Keur mayar nu mopok jeung ngalektor, can deui nu tandur. Ah puguh ge mun si Abah teu merih mah pimanaeun bisa aya keur dahar bari jeung teu meuli beas.

Abah téh jalma ngumbara kawas kuring, manéhna kakaburan tina udagan Goromolan DI/TII ti Cibatu, Garut, tuluy panggih jeung Eyang Haji Enur, nya digawékeun di Anjeuna tepika ngajodo ka incuna nyaéta indung kuring ayeuna.

Loba nu teu panuju harita téh sabab maenya aya bujang meunangkeun dunungan najan enya ka incuna. Ari Eyang Haji Enur katut bapana indung kuring, aki tea, teu sugan mondah atawa ngajodo-jodokeun ka nu jadi anak-incu téh, kumaha jinisna we majar téh nu rék rumah tanggana ge maranéhna sorangan tangtu boga pamilih. Keur mah eukeur indung kuring téh anak yatim satutasna ditinggalkeun maot ku Nini, enya idungan indung kuring, nu maot sabot ngalahirkeun indung kuring. Ari aki kawin deui ka parawan kolot nu sapopoéna kuli nutu di saung lisung Eyang Haji. Dasar atuh awéwé beunghar ngadadak kabawa ku salaki, anu asalna cacah ngadadak jadi menak, watek jeung tabeatna jadi asa aing pangendenna. Dangdanan jadi ceuyah, kadaharan kudu ngarareunah, sare kudu dina kasur merenah. Teu daek indit deui ka saung lisung, anti pisan bobolokot leutak sawah.

Ah keun baé kétang, ulah sok diuar-uar, teu jadi kahadean malah mah jadi kagorengan. Keun wae da ayeuna mah maranéhna geus areuweuh, lian ti éta Abah jeung Ema ge geus mopohokeun meureun. Kudu syukuran ayeuna mah, kuring bisa kuliah tina hasil itikurih maranéhna téh.

Enya sok sanajan ripuh ogé di sawah, baheula mah bisa kampal-kumpul sautak-saeutik, tepi ka bisa ngagade deui sawah. Tina hasil gadean éta nya dikumpulkeun deui wae, keur kukumpul ziarah ka Tanah Suci, jeung Alhamdulillahna téh bisa tinekanan. Enya pangakuan Abah jeung Ema mah lain karana Nisab cenah munggah haji téh, tapi karana nasib, geus digariskeun ku Pangéran Nu Welas Asihna teu kawatesan ku nanaon.

Harita mah teu pati loba mikiran eusi beuteung Abah jeung Ema téh, cukup ku ngandelkeun pangasilan tina nu dipelak di kebon jeung di sawah we. Cekeng ge ari beas mah teu meuli, deungeunna nya kitu kénéh karék lalab-lalaban jeung lauk emas mah teu hararese, komo ninggang di usum nyawah mah, tutut jeung keong hideung ge sok ngadak-ngadak milu mijah. Nu matak resep, mun keur ngabedahkeun téh sok loba kamras jeung hurang, matak bungah sasairan téh, boboko jeung totombo téh asa kurang kénéh wae.

Teu ngan ukur sakulawarga nu curak-curak di sawah mangsa ngabedahkeun téh, tatangga ogé sok milu riribugan, diajakan sasairan bari ngalaan tutut. Alus kana taneuhna mun seug lidig loba nu nincakan téh jadi gembur tur gampang nyoronganana. Kana parena bakal leuwih alus sabab jukut-jukut nu kungsi jaradi téh milu kalelepkeun jadi gemuk.

Sok sanajan riweuh nyanghareupan usum nyawah, Abah jeung Ema teu weleh suka seuri, sabab bakal metik halisna. Komo mun geus beres ngarambet mindo mah kari nungguan. Tamba kesel téh ngalanto ka sawah bari ngagebah keting jeung piit. Enya ngagareuwahkeun téh sok resep, ngenyang tali nu rantuy ku lalamakan, tungtung nu pangjauhna nyangreud kana beuheung bebegig, sabot dikenyang téh témbong unggut-unggutan bari jeung gogolombrangan kawas nu ngagebahkeun. Padahal mah teu sabaharaha si Piit jeung si Keting téh nyatuna, tapi da kitu katikmatanana.

Kiwari sawah nu baheula téh kari sacangkewok, kitu ogé sawah batur, sabab sawah nu Abah jeung Ema mah apanan béak dijual paké borah kuring kuliah. Lain alatan hayang-hayang teung dijual paké beaya kuliah, sawah téh ayeuna mah geus kurang hade. Taneuhna geus kurang subur, ditambah hama pare beuki maceuh. Karék ogé ceb tandur, geus ku simeut jeung keong. Atuh binih téh kudu dilobaan, deder teu sirikna di unggal juru kotakan kudu aya. Geus rada gede bari disaatan, karék rada eureun tah si keong téh. Enya eureun hiji datang nu lain, si monyong beurit tah nu ngagalaksak leuwih rongkah mah. Manéhna mah ngala humutna pare téh, atuh moal bisa dipondah tangkal-tangkalna rarubuh.

Lian ti hama sato téh apanan taneuh jeung caina ogé geus kurang alus, teu matak mawa subur kana parena. Mimindengna mah beureum daunna téh, laju kana buahan ranggeuyan-ranggeuyanana ge apan carerewing nangtang langit, tiangtu kana hasilna ogé teu matak nguntungkeun. Keur mah ti babaheulana ge tangkulak téh loba nu ngajuk, kari-kari hasilna kawas kitu, nya teu bisa majar kumaha nu matak dina hiji mangsa mah basa kuring daftar kuliah di Bandung, sawah téh dijual ka urang Jakarta. Lain ngahaja dijual kétang, manéhna sorangan nu datang ka lembur néangan tempat piimaheun. Ari sugan téh keur imah manéhna hungkul, sing horéng keur imah balaréa tepika sawah bogana Haji Apud jeung Kang Minta ogé milu dibeuli.

Ari sawah Haji Sadili mah mungguh jauh ti jalan, nu matak masih disawahan kénéh ge, moal dijual cenah satungtung manéhna aya kénéh mah.

***

“Tiiiiidt”

Sora klakson meupeuskeun lamunan. Nafas renghap ranjug kebek ku kareuwas. Ditilik nu tunggangna, nyeh imut satengah ngadilak.

“Ngalamunan naon hayoh?” cenah bari ngolesed tina diukna. Kuring geuwat nangtung maksud rék nyampeurkeun nu anyar datang. Tapi manéhna leuwih tiheula anjog ka hareupeun. Geus deukeut, buku-buka kana kantongna. Kusiwel ngaluarkeun bungkusan leutik pulas coklat.

“Yeuh, abdi mah bageur badé jalan-jalan téh masihan heula bekel.”

“Térang nyalira meureun A amah tos tinggal awak sabeuleugeujeur. Keun wae da Rama Enéng mah, kantun ngarawuan artosna ogé.”

“Enya mudah-mudahan we tiasa salalawasna!” ceuk manéhna mungkas obrolan.

Motor nu teu pati jauh diparkir téh dibawa ku kuring, Si Enéng di tukang nangkod pageuh kawas sasari. Soré geus ganti ku peuting. Dayeuh Bandung beuki ginding. Kuring jeung manéhna nyaksian kahirupan dayeuh peuting nu beuki nyaring.

Rengse, Bandung 9 Juni 2011

Figur dina Majalah Ujung Galuh edisi 18 (2011)

Ki Umbara

Ki Umbara téh ngaran samaran  H. Wireja Ranusulaksana anu dina umur 70 taun masih kénéh produktif dina kurung-karangna. Heunteu ngan ukur ngarang dina basa Sunda Ki Umbara téh, tapi ngarang ogé dina basa Indonesia, dalah kawilang onjoy karya-karyana téh. 

Salaku pangarang Sunda anu boga komara, tangtuna Ki Umbara boga ciri has anu ngabédakeun jeung pangarang-pangarang Sunda séjénna. Anu paling karasa mah nyaéta pesan da’wahna.  Ajip Rosidi sorangan nandeskeun yén Ki Umbara mangrupa pangdeudeul Sastra Da’wah Islamiyah. Karangan-karanganana anu nyaritakeun alam siluman téh mangrupa hiji tarékah Ki Umbara dina daw’ah ka kaum muslimin jeung muslimat yén manusa téh leuwih luhur darajat jeung martabatna daripada siluman atawa jin. Kukituna dipiharep sing saha waé anu macana ulah tepika kapangaruhan ku siluman atawa jin.

Ki Umbara anu lahir di Desa Bendungan, Kuningan ping 10 Juli 1914  cenah ti keur leutik kénéh geus resep kana hal-hal gaib. Kungsi ngadon saré di astana anu ceuk pangeusi lembur astana éta téh mangrupa tempat bumén-buménna sabangsa jin jeung siluman. Lian ti éta sok tatanya ka ajengan, atawa dukun anu ngarti kana hal-hal gaib. Nu matak teu anéh mun dina sababaraha karya-karyana aya jangjawokan atawa jampé.  

Taun 1963 Ki Umbara ngamimitian nyarpon téh. Judul carpon munggaranna “Kasilib” medal dina Majalah Manglé, sarta meunang panglélér Hadiah Sastra Manglé taun 1964. Tah ti saprak harita karyana anu miboga téma hal ihwal gaib mimiti ngalobaan. Karya-karyana téh dibukukeun dina sababraha antologi. Di Di antaranya: Diwadalkeun Ka Siluman (1965), Teu Tulus Paéh Nundutan (1966), Jurig Gedong Sétan (2003), jeung Haréwos Ti Nu Gaib (2005).

Ki Umbara akrab pisan kana alam pikiran Urang Sunda. Utamana anu masih kénéh percaya kana tahayul, sétan, siluman, jin jeung sabangsana. Ajip Rosidi dina makalahna anu diancokeun keur Seminar Tamaddun Melayu II di Kualalumpur taun 1989 nyebutkeun yén carita-carita Ki Umbara mangrupa tutuluyan tina Sastra Lama (heubeul). Nu matak teu anéh mun dina kabuktianana karya-karya Ki Umbara dilélér hadiah katut layang pangajén saperti karya anu judulna Si Bedog Panjang (Dina edisi Bahasa Indonesia Si Golok Panjang) jadi pinunjul dina Sayémbara Ngarang Carita Basa Sunda jeung Bahasa Indonesia anu diayakeun ku IKAPI taun 1967. Pon kitu deui carita “Kasilib” saperti nu geus dipedar di luhur. Taun 2003 karya lalaki pangsiunan Kepala Sekolah SMP Muslimin III Bandung ieu anu judulna Utara-Utari dilélér Hadiah Samsoedi ti Yayasan Kebudayaan Rancagé dina katégori Buku Bacaan Anak Basa Sunda.

Lian ti carita ngeunaan dunia siluman jeung sabangsana, Ki Umbara nu lulus taun 1933 ti Normaal School Serang, ogé nulis carita-carita Islami jeung komédi. Sababaraha karyana nu Islami téh di antarana Nu Tareuneung (1986, terbit deui taun 2003) nu mangrupakeun carita sajarah Islam, Pahlawan-Pahlawan Ti Pasantrén (1966 babarengan jeung S.A Hikmat), jeung Sempalan Tina Taréh Islam (Taun terbit tacan kacutat). Ari carita komédi atawa nu leuwih merenah disebut carita “pandir” ngabogaan judul Si Lamsijan Kaédanan nu mangrupa carita jenaka mirip Si Kabayan kalayan teu ngaleupaskeun kana pesan dakwahna.

Masih numutkeun Ajip Rosidi dina Eundeuk-Eundeukan (1998), Ki Umbara kungsi nyebutkeun yén niat nyieun carita ngeunaan siluman téh taya lian hayang ngaleungitkeun tahayul anu salila ieu dipercaya ku masyarakat Sunda. Lian ti éta manéhna ngaharepkeun karya-karyana téh bisa nambahan kayakinan kaum muslimin yén ibadah-ibadah saperti solat, puasa, jeung sajabana mangrupa kawajiban anu teu bisa ditinggalkeun ku kaum Muslimin.

Hal ieu anu ngajadikeun karya-karya Ki Umbara pinuh ku papagah ngeunaan kaislaman. Ku ayana hal ieu, netelakeun yén urang salaku nu maca kudu ngaronjatkeun kapercayaan urang ka Alloh swt sangkan ulah sieun jeung keueung ku nu ngaranna sétan atawa siluman jeung jin. Sabab salaku manusa, urang boga darajat anu leuwih punjul batan maranéhna.

(Tina sababaraha sumber)

Digusuran Jurig

Ku Ki Umbara

Ari batur mah cenah asa boga hutang tèh mun kaliwat solat, kuring mah lain, nyaèta… mun aya lalajoaneun teu lalajo. Teuing atuh, da mun ngadèngè sora goong tèh ceuli ngadak-ngadak rancung, suku ngadak-ngadak garètèk. Keur digawè ogè teu welèh èlèkèsèkèng. Lain ka nu deukeut-deukeut baè, malah ka nu jauh ogè ari ngadèngè bèja mah tara teu mangkat. Mun teu mangkat tèh nyaèta asa boga hutang. Lain babasan. Poèk dibèlaan ooboran, hujan dibèlaan papayungan tèh, jeung tara gumantung ka batur deuih, batur mah rèk indit rèk henteu tara jadi sual, asal awak waras duit boga … Ah, indit baè sorangan ogè!

Lain sakali dua kali, tampolana keur gering ogè kuring mah ari ngadèngè sora goong tèh sok ngadak-ngadak cageur.

Teu anèh mun kuring disarebut lulutu. Tapi kuring ogè tara ambek da enya.

Kawasna kuring resep lalajo tèh, lalajo wayang atawa pèsta, turunan ti Aki, aki ti Bapa. Da èta baè kuring kungsi ngadèngè bapa nyarita ka Ema,”Enya, aya budak resep-resep teuing lalajo. Turun ka manèhna meureun karesep akina tèh!” Bèjana Aki mah jenatna komo, lian ti resep lalajo tèh, resep ngibing, resep … mabok!”

Simana deuih cenah Aki mah anu punjul tèh. Ceuk Bapa, “Sakumaha jagoan jeung bulubudna jelema, tara teu kokoplokan dipuncerengan ku aki manèh mah. Teuing ngaji naon!”

Kaharti mun Bapa teu terangeun “cecepengan” Aki tèh, da Bapa mah ku Aki dipasantrènkeun ti bubudak.

“Keur mah Bapa ngabulubud, leuleugeur atuh manèh mah teu jadi kiai ogè, ngarti-ngarti kana agama!” ceuk Aki ka Bapa basa miwarang masantrèn.

Aki tèh teu damangna lila pisan, nepi ka pupus aya tilu taunna. Dina sakitu lilana, ngan kuring anu langka absèn ngemitan ari peuting tèh. Anak jeung incu-incu nu sèjènna mah teu cara kuring, ngaremitanana tèh ngan ari katingal rèpot baè.

Mun panyawatna keur aso, Aki sok ngagelendut ngadongèngkeun pangalamanana. Resep ngadèngè dongèng Aki mah, pitunduheun ogè sok ngadak-ngadak leungit. Teu cara ngadèngèkeun dongèng Nini, ngan raja-jeung raja, ngan putri jeung putri baè, jeung sok tuluy ditungtungan ku papatah deuih, matak bosen jeung matak ngajak heuay. Nu didongèngkeun ku Aki mah kabèh ogè pangalamanana. Kayaning basa gelut jeung bagong, gelut jeung bègal, dikoroyok ku limaan alatan parebut … ronggèng. Nyaritakeun resep ngibing, pokna, “Mun Aki keur ngèjèr ngigel, kabèh nu gareulis nareuteup ka Aki, marèntah diajak … imut!”

Geus lima taun Aki tèh pupusna. 

Bada isa bulan kolot. Di langit teu aya bulan. Pihujaneun ngagarayot. Gang-ging-gungna sora goong, di Dèsa Sèdaraja, geus kadèngè hawar-hawar kabawa angin ririh. Suku geus kekejetan, hayang jung hayang jung geura indit. Tapi Bapa can sumping kènèh baè ti masigit, teuing tuluy ka mana. Ari rèk indit baè, karunya Ema sorangan keueungeun. Babaturan tangtuna ogè geus birat marangkat. Kacipta nu baroga kabogoh, ngariringkeun kabogohna. Kuring geus teu ngeunah cicing …

Kurutak Bapa sumping. Lakadalah, ceuk hatè.

“Tuluy ka mana Bapa tèh?” ceuk Ema bari mangnyampaykeun sajadah dina parantina.

“Nyèta tuluy ngalongok Ki Arma ngadadak gering payah.”

Ki Arma tèh incu Aki kènèh,anak Bibi. Saenyana dulur kuring tèh ngan kari èta-ètana, da lanceuk jeung adi-adina mah geus maraot, malah bibi jeung paman ogè geus teu araya di kieuna. Ari kuring puguh budak nunggal, teu lanceuk teu adi.

“Kumaha ayeuna?” Ema nanya deui.

“Rada aso basa ditinggalkeun mah …Pèsta di mana tatèh, bangun ramè-ramè teuing?” Bapa nanya ka kuring.

“Wartosna mah pèsta bujang di Sèdaraja.”

“Geuning teu lalajo?”

“Ngantosan Bapa.”

“Da Bapa mah moal lalajo.”

“Ema keueungeun nyalira.”

“Euh, sugan tèh …” pokna deui bari brek calik dina korsi. “Diuk heula di dinya, Bapa boga picaritaeun!”

Beu, peuting teuing atuh, ceuk hatè. Brek kuring diuk dina panuduhanana.

“Barèto kira-kira genep bulan sadugna aki manèh pupus, Bapa keur nagog di sisi balong. Teu kanyahoan ti mana jolna , gigireun geus aya lalaki kereng pikasieuneun. Manèhna nyarita kieu, “Kaula tèh jauh ti Karawang.”

“Di mana Karawangna?” ceuk Bapa.

“Moal disebutkeun,” tèmbalna, “Da teu kabèh jelema terang lebah-lebahna, ari teu kawènèhan-kawènèhan teuing mah. Ngan bapa andika di antarana nu geus terangeun tèh.”

“Jenatna Aki barudak?” ceuk Bapa.

“Enya. Malah pangna ayeuna kaula ka dieu ogè rèk ngala barang nu baheula diinjeum ku inyana.”

“Barang naon?” Da kula mah teu kapasrahan.”

“Bener teu kapasrahan?” omongna bari merong.

Sanggeus Bapa sumsumpahan, èta jelema ngati-ngati, pokna, “Mun andika bohong, rasakeun ulah sambat kaniaya!” Les manèhna ngiles, teu puguh ka mana ngalèosna.

Bapa lila ngaheneng.

“Ari tadi sareupna waktu Ki Angga balik ti sawah, cenah manèhna papanggih jeung jelema makè pakèan sarwa hideung, nananyakeun incu Aki Jaya, basana rèk diala. Ari Aki Jaya tèh kapan aki manèh. Matak ulah lalajo peuting ieu mah, sieun, bisi enya.”

Meg asa ditonjok angen. Kuring mah kajeun dicarèk dahar saminggu batan dicarèk lalajo mah. Da kaharti Bapa tèh nyingsieunan. Tapi lain gè incu Aki, ari mundur ku disingsieunan mah.

Waktu Bapa asup ka pangkèng kuring ngojèngkang kaluar bari ngarawèl batrè anu digantungkeun dina bilik. Mangkat lalajo.

Babaturan geus teu aya sapotong-sapotong acan, kabèh geus naringgalkeun.

Poèk, poèk lètèk. Jeung pras-pris deuih.

Samping dibebentingkeun, baju diparèt dikancingkeun, totopong diteregoskeun. Gidig leumpang ngagidig. Geus jauh ti lembur mah teu poèk teuing, rada ogè remeng-remeng. Goak…. Beluk sataker kebek.

Pohara atohna, katingal remeng-remeng di hareup aya nu ngarungkug ka ditukeun. Nyay disorot ku batrè. Jauh kènèh. Kuring gogorowokan mènta didagoan, tapi teu aya nu nèmbalan jeung terus baè laleumpang. Bari ceuceuleuweungan beluk leumpang beuki digancangan, hayang geura-geura nyusul. Beuki deukeut beuki deukeut. Jep kuring eureun tetembangan, lantaran kadèngè hawar-hawar  sora nu jejeritan mènta tulung. Bari nyorotkeun batrè terus, derengdeng kuring lumpat. Geus deukeut pisan katingal dina caangna cahaya batrè, jelema duaan marakè pakèan hideung ngabèbètèng nu teterejelan jeung jejeritan tulung-tulungan. Teu sak deui nu keur di bèbètèng tèh … Ki Arma dulur misan kuring. Pudigdig kuring ambek. Nyay-nyay batrè ngacongan bengeut-beungeut nu ngabèbètèngna. Masya Alloh …. Barosongot, halisna karandel, panonna balèèr beureum. Pada-pada nyarekel pepentung. Katingal Ki Arma dibakutet ku rantè anu tingbaranyay hèrang, Bareng jeung bregna hujan, kuring narajang … Habek pepentung kana sirah …leng kapoèkan. Teuing sabaraha lilana teu inget tèh. Inget-inget awak ngahodhod, pakèan rancucut. Hujan geus raat, di langit bèntang ancal-ancalan, malah bulan ogè geus tèmbong ngelemeng sagedè sisir. Sirah karasa lieur, tapi kuring maksakeun balik sasat ngorondang ….

Nepi ka imah kuring ema-emaan, mènta dilaan tulak. Kulutrak tulak dibuka, bray panto muka. Lain Ema nu muka tèh, tapi anak tatangga—Nyi Enèh.

“Geuning Nyai, ari Ema ka mana?” ceuk kuring ka Nyi Enèh. Geus biasa pisan mun Ema jeung Bapa angkat wengi sarta kuring teu aya di imah, Nyi Enèh tèh sok kapeto nungguan.

“Tadi aya nu nyusulan cenah, … Ki Arma maot!”

Leng…leng… golèdag kuring meubeutkeun manèh kana tempat sarè. Sirah lenglengan, titinggalan kararonèng.

Ti harita kuring teu hudang deui, terus gering. Beurang peuting ditarungguan. Ema teu eureun-eureun nangis. Bapa katingalna nguyung pisan. Mun peuting taya kendatna ku nu ngaraos. Nu ngalandongan mah ngalandongan, ngesèh unggal Jumaah, tapi…

Inget kènèh harita tèh bada isa, nu ngaraos rèang kènèh. Torojol-torojol … gulang-gulang duaan marakè sing sarwa hideung. Nu saurang ngajingjing rantè munggah babaranyayan bodas, nu saurang deui nyekel pepentung. Ningal beungeut-beungeutna, ras kuring inget ka nu ngabarèbètèng Ki Arma barèto. Bari teu ngomong sakemèk, reketek leungeun kuring dibakèkèng. Kuring adug-adugan jeung jejeritan ogè teu dipalirè. Geredeg digusur ka luar. Kadèngè Ema aluk-alukan, nu sèjèn rèang maridangdam.

Di buruan nyampak kuda belang sadua-dua. Kuring ditaèkkeun ka nu hiji. Sala saurang gulang-gulang tèa mancal kana kuda nu ditumpakan ku kuring, diuk tukangeun,. Nu saurang deui nyorangan. Kuda digaredig … ditegarkeun. Cijoho, Cilimus, mèngkol ka Sumber, Paselaran, Palimanan …. Bray beurang tèh geus nepi ka Kadipatèn. Anèhna najan kuring tulung-tulungan sapanjang jalan, kabèh jelema anu kaliwatan saurang ogè teu aya nu mirosèa, arongkoh-ongkoh baè. Ti Kadipatèn terus ka Nyalindung. Liwat kota Sumedang. Mèngkol ka katuhu mapay jalan dèsa, bras ka Subang. Ti Subang ka Kalijati, Cikampèk, Dawuan, Karawang … gampleng kuring diteunggeul sirah satakerna. Lengngng…teu  inget di bumi alam.

Inget-inget geus dirariung ku jelema-jelema anu teu warawuh. Ningal beungeut-beungeutna, bangun anu careuceubeun ka kuring tèh. Di antarana aya anu geus kolot pisan. Awakna kuru kawas rorongkong jeung tina palebah cungcurunganana terus-terusan merebey getih.

Ana gerem tèh nu gigireunana ngagerem, peresis sora maung, “Silaing tèh bener incu Aki Jaya?”

“Bener!” tèmbal kuring, males teugeug.

“Nyaho ka Nyi Sarni?”

“Nyaho, bibi kami, tapi geus maot!”

“Nyaho ka Ki Nata?”

“Nyaho, salaki Bibi Sarni, ogè geus maot!”

“Nyaho ka Sarmun, ka Si Asman, ka Si Marni, ka Si Arma?”

“Nyaho, kabèh anak Bibi Sarni jeung Mang Nata. Kabèh geus maraot.”

“Kabèh digusuran ka dieu!”

“Hah?”

“Bongan Aki manèh, Aki Jaya teu nohonan jangjina.”

“Na jangji naon aki kami tèh?”

“Ayeuna ogè  manèh digusur ka dieu,”  manèhna teu mirosè pertanyaan kuring. “Moal dipulangkeun deui, mun manèh cara dulur-dulur,  bibi jeung paman manèh teu  bisa nuduhkeun di mana disumputkeunana barang nu dijangjikeun ku Aki manèh rèk dipulangkeun ka bapa kami.”

“Naon barangna tèh?”

Sakali deui manèhna teu mirosèa pertanyaan kuring, kalah ka pokna, “ Baheula, aki manèh meredih ka kokolot kami di dieu, sangkan dibèrè jimat anu maunatna matak dipikagigis ku sasama. Nya dibèrè kalawan perjangjian. Kahiji, anak incuna teu beunang dipasantrènkeun. Kadua, Sanggeus aki manèh maot, èta barang kudu dipulangkeun.”

“Naon sababna anak incuna teu beunang dipasantrènkeun?”

“Lantaran nu ngigama mah moal bisa digusur ka dieu, saperti Bapa jeung indung manèh. Untung nu sèjèn-sèjèn mah teu ngarigama, manèh ogè henteu.”

Mèmang Bibi Sarni, Mang nata jeung anak-anakna tèh henteu ngarigama pisan. Nya kitu deui kuring. Kakara kuring ngarasa hanjakal. Meureun mun kuring barèto daèk mah dipasantrènkeun ku Bapa, ayeuna tèh moal kasarad kieu.

“Ayeuna aki manèh geus maot, geus aya lima taunna. Tapi èta barang tèh lain dipulangkeun, malah disumputkeun. Ayeuna kami rèk nanya, di mana èta barang disumputkeunana? Mun manèh teu bisa nuduhkeun, sirah manèh baris dipakè tatapakan di dieu, cara bibi, paman, jeung dulur-dulur manèh.”

“Enya, naon atuh barangna tèh?”

“Tuh tènjo!” bari nunjuk ka aki-aki  nu kawas rorongkong tèa. “Geus mangtaun-taun bapa kami disiksa, diteukteuk tungtung cungcurunganana ku kokolot. Paneukteukanana dibikeun ka aki manèh dijadikeun jimat tèa. Ayeuna èta kokolot nu telenges tèh geus diganyang ku kami sarèrèa, ku rahayatna. Pok sebutkeun, di mana disumputkeunana èta barang ku Aki manèh?!

Leng kuring nginget-nginget …. Tapi asa tacan kungsi nènjo Aki kagungan jimat nu kitu. Cenah tungtung cungcurungan, boa-boa … tungtung cungcurungan-cungcurungan kitu mah … buntu. Ras kuring inget, mèmèh pupus tèh Aki maparin iteuk ka kuring. Saurna, “Sumputkeun sing buni!”

“Teu nyaho ari nu kitu mah,” tèmbal kuring, “Aya sotèh nu dipiwarang disumputkeun tèh … iteuk.”

“Iteuk naon?”

“Waregu.”

”Kumaha rupana?”

“Lorèng-lorèng kawas buntut maung.”

”Enya, èta!” omongna giak pisan. Nu sèjèn caruringhak. Komo si aki mah. “Di mana ayeuna?”

“Di imah, diselapkeun di jero bilik.”

Gancangna èta jelema nyalukan gulang-gulang nu nyarulik kuring. Maranèhna dititah mulangkeun kuring bari nyokot iteuk tèa.

Kuring ditaèkkeun deui kana kuda cara tadi basa dibawa ti imah. Berengbeng-berengbeng kuda dilumpatkeun …

Nepi ka imah kasampak waruga kuring geus digojodkeun nyanghulu ngalèr, bari pada nyaleungceurikan.

“Itu iteuk waregu jeroeun bilik pangnyandakkeun, alungkeun kaluar ka nu poèk!” ceuk kuring bari nunjuk. Puguh baè rèa nu tibuburanjat, malah teu saeutik anu laumpatan sarieuneun.

“Hirup deui! Hirup deui! Allohu Akbar!” Kolot-kolot mani rècok.

Uwa marebot ngojèngkang, ngadudut  iteuk tina jero bilik, sakumaha panuduhan kuring. Tuluy dibawa kaluar, dialungkeun.

“Aya nu nyanggap ti nu poèk!”  omongna ka nu araya.

Ayeuna kuring jadi wekel solat, da sieun kasarad deui. 

Dicutat Tina Jurig Gedong Sètan, Karya Ki Umbara

Naik Citak dina Majalah Ujung Galuh Edisi 18 (2011)

Duit (Carpon dina GALURA Edisi Minggu Ka II Agustus 2011)

Geus lila teu tumpak angkot. Aya kana tilu bulanna. Nu jadi alatan mah arang indit-inditan. Sakalian aya perlu ogé sok nginjeum motor babaturan sakontrakan, kitu ogénan teu pati jauh ngan semet néangan dahareun atawa aya kaperluan ka kampus.

Poé ieu mah kudu ngalaman deui naék angkot. Rada ngemplad ogé lalampahanana.  Ari tujuan mah ka Alun-alun rék nyokot duit honor carpon di salah sahiji koran lokal. Mungguh anggang alun-alun téh ti kontrakan kuring mah, kudu naék angkotna ogé dua kali bari jeung leumpang heula.

Pabeubeurang indit téh. Ngahaja sugan bisa panggih jeung wartawan senior atawa penulis kahot anu cenah maranéhna sakapeung sok karumpul di kantor éta koran.

Dibaturan ku panon poé nu beuki galak, kuring leumpang ngaliwatan jalan raya. Jalan anu teu kaliwatan ku kandaraan umum, lian ti béca mah. Kuring sorangan boga kasieun naék béca téh, sieun tijungkir ka hareup. Ditilik tina kasaimbangnana béca mah bagian hareupna gedé tur lebar, sedeng bagian tukang ukur ban hiji bari ipis. Dina pikiran kuring sok kabayang mun seug diuk di hareup, bakal ngajulaeut, nu numpakna geus pasti karungkupan ku awak béca, katindihan kunu ngaboséhna. Tah  éta nu nyababkeun kuring embung naék béca tepi ka kiwari téh, najan sakumaha jauhna ogé daék kénéh leumpang.

Kurang leuwih dua puluh lima menit anjog ka jalan raya anu loba angkot ngaliwat. Ka Alun-alun, Leuwipanjang, Gedé Bage jeung sajabana-sajabana. Teu kungsi lila aya nu nyampeurkeun. Klaksonna “cuwaw-cuwew” kawas sora manuk. Sanggeus eureun hareupeun kuring asup sabab éta pisan angkot anu bakal mawa ka Alun-alun téh. Angkot téh kosong,  ukur aya saurang di hareup kadua supir. Geus kolot  éta jalma téh. Kumisna gé geus bodas.

Béda ti sasari ieu mah angkot téh teu ngetém heula. Ti parapatan tempat kuring megat tadi, langsung ngabiur nuturkeun jalurna. Supirna mah bapa-bapa lima puluh taunan. Kawasna saumuran jeung anu diuk gigireunana.  Pakena ginding. Mun dipapantes, manéhna téh asa leuwih alus jadi pénsiunan guru tinimbang supir angkot. Geura éta wé kekecapan nu diomongkeunana ogé teu weléh sopan jeung daria. Guntreng jeung nu diuk di hareup éstuning kawas lain obrolan jalma handap-handap. Majar lamun gawéna wakil rahayat téh kawas tihothatna pamaén Timnas sépak bola atawa bulutangkis, orokaya moal gering teuing ieu bangsa atawa nagara téh. Ari buktinana mah, nagara téh digugulung ku jalma anu baroga niat hayang makaya diri sorangan. Teu sugan karep hayang ngangkat darajat rahayat nu kagarencet nasib. Atawa nanjeurkeun bebenéran. Hukum anu adil.

Balik deui kana obrolan olah raga. Cenah pinunjulna Tim Sépak Bola téh ku jasa anak-anak bangsa anu boga poténsi sarta dirojong ku pelatihna anu disiplin. Bubuhan dilatih ku urang Eropah atuh. Memang kitu cenah urang  kulon mah dina gawé téh éstuning sagala proféssional, teu ngawilah-wilah saha jeung urang mana anu dilatihna. Tara conténg kanu konéng cuet kanu hideung. Tara sugan diwilah-wilah si anu mah budak jalma beunghar, si anu mah budak jalma sangsara, tapi éstuning dirakul kabéh sakirana manéhna boga poténsi anu hadé mah. Naha kudu nyewa urang kulon ogé dina widang pulitik atawa ékonomi ngambéh kawas sépak bola? Kitu ceuk maranéhna.

Paguneman téh sakapeung diselang gumujeng. Seuri. Teuing lebah mana nu matak piseurieunana mah. Bangun anu manggih kabungah nu matak lugina. Tapi sakapeung kawas nu éra mun omongan méngkol kana perkara mafia  hukum anu ayeuna keur jadi padungdengan panjang nagara. Nu majar rék dibéré hukuman bui 20 taun jeung dengda lima ratus juta. Ceuk maranéhna éta hukuman jeung dengdaan téh lain matak kapok keur palaku, tapi malah asa dibéré jalan hamo meuntas. Sok cenah pikir, duit anu kumanéhna dibogaan jauh mela-melu jumlahna jeung duit dengdaan. Duit sakitu mah teu satai kuku tai kukuna acan. Malah mun dengdana hayang leuwih ti sakitu ogé tangtu diangsonan.
Deui-deui obrolan téh diselang ku gumujeng. Seuri. Teuing lebah mana nu pikalucueunana mah. Tapi sanggeus aya mojang ginding asup diuk di jero, maranéhna bangun anu béakeun piomongeun.

Giliran haté kuring nu galécok nempo nu geulis mah. Lebar temenan mun teu diteuteup téh. Awak anu sakitu sampulurna téh dipapaés ku kulit anu konéng umyang. Buuk kawas lukisan nu ngahaja diguratkeun ku seniman keur ngagambarkeun kaayaan haté nu keur manggih kabagja. Lemes, meles hideung matak pantes ngabunian taar jeung palipisan anu sakitu hérang mencrangna. Komo éta panon lir batu permata nu ngahaja ngahurungan léontin. Irung jeung biwir lir sapasang widadari jeung wildan anu turun ti kahiangan, kareueut leuwih amis batan madu kawasna téh. Mun dilarapkeun di artis mah, Nikita Willy jeung Asmirandah mah asa geulis kénéh manéhna. Eum kacipta mun kuring jadi salakina moal teu peureum kadeuleu beunta karasa téa.

“Kiriiii!” cenah ngan ukur sakitu-kituna. Sorana halimpu pisan kawas méga. Nyelesep kana haté. Jantung ngadadak ratug tutunggulan. Dag-dig-dug. Bet sakeudeung teuing panggih téh, geulis.

Angkot eureun ka sisi. Nu geulis gura-giru, lalaunan turunna téh kawas nu paur tidagor kana lawang panto. Anca pisan turunna téh, kawas ancana paneuteup kuring ka manéhna ti tadi mula. Sanggeus turun, ngasongkeun duit sarébu pérak ka supir. Tuluy ditampanan laju disimpen dina kotak spidométer. Mobil maju deui sedeng paneuteup satékah polah hayang tumetep euntreup di manéhna. Tapi dalah dikumaha, angkot maju, manéhna asup ka jalan komplék. Nya kapaksa kudu ngeureunan kahayang.

Rét paneuteup kana urut diukna. Seblak deui haté téh inget kanu tadi. Éta-éta bet aya duit sarébu lima ratus pérak logam, mani harérang kénéh, boa-boa katépaan hérang tinu bogana. Bet teu gugur teu angin diuk téh maké jeung hayang pindah kana urut tempat diukna. Rét ka supir jeung panumpang gigireunana, kawas anu surti kuring pindah diuk, tapi kituna téh sakeudeung-sakeudeung. Nalika maranéhna ngawaskeun ka hareup bari muka deui obrolan, leungeun kénca bet ngarawél éta duit. Tuluy disakuan kana saku baju, selengseng duit téh mani seungit, geus moal salah kaseungitan tina awak manéhna.

“Eumh sugan wé manjang, bisa panggih deui jeung nu bogana. Rék dibikeun deui bari diajak wawanohan. Apal kuring ogé komplék éta mah, isuk jaganing géto baris didagoan di sisi jalan tadi.” Henteu ari kedal mah, ngan haté teu weléh kumejot hayang geura-geura panggih deui. Moal poho satungtung boga kénéh ingétan mah.

“Enya, pasti aya balitunganana masalah duit nagara mah, boh di ahérat atawa di dunya kénéh. Tong boro duit anu sakitu mangpuluh juta triliun, bet saratus dua ratus pérak ogé bet matak jadi mamala ka ngaranan lain hakna mah.” Ceuk supir norowélang pisan kanu diajak cumaritana. Haté mah puguh atuh gegebegan ngadéngé kitu téh, asa katuduh. Tapi diteger-teger deui da ieu mah lain hayang atawa butuh ku duit, tapi hayang kunu boga duitna, isuk jaganing géto rék dipapay deui malah mah mun kongang balik ti alun-alun rék ngahaja ulin ka éta komplék, sugan jeung sugan panggih jeung manéhna.

Teu karasa bari jeung ngalamun ogé geus anjog ka alun-alun. Turun pas pisan di alun-alunna kiduleun kaum. Ti dinya mah kudu leumpang deui ka belah kalér. Kuring mah sok ngahaja norobos ngaliwatan buruan masjid, motong jalan. Asup ti panto kidul, kaluar ti panto kalér. Ti dinya meuntas ngaliwatan jambatan layang, tuluy leumpang deui aya kana saratus méterna, malah moal kungsi.

Anjog ka kantor téh geus biasa nanyakeun Bu Ai, nya moal bireuk deui keur pagawé di dinya mun seug aya jalma datang nanyakeun Bu Ai tangtu rék nyarokot honor tulisan. Kapareungan geuning harita mah teu pati ramé di kantor téh ngan ukur aya duaan katilu skuriti. Teu warawuh dedeg pangadeg atawa pameunteuna mah. Mun mah Kang Aan atawa Kang Ocid kuring ogé moal kasamaran sasatna mindeng chatting di pesbuk.

Asup ka jero kasampak Bu Siti Ai keur puncat-pencét kalkulator duka téh teuing ngitung naon da tara tetelepék. Kuring uluk salam téh gancang mairan bari jeung imut ngabagéakeun.  Cacarita sakumaha biasa, tuluy néken kuitansi. Golosor amplop ti Bu Ai diasongkeun. Kuring nampanan, geus kitu tuluy amitan. Lila-lila di jero ogé kalahka éra, kuring mah lain pangarang jekékan, cacakan ieu ge bari diajar teuing enggeus teuing encan leléngkah halu ge. Sharing mah sharing ka nu geus kahot, tapi angger waé hasilna mah teu leuwih ti catétan eusining haté.

Ah keun baé kétang, cenah ulah jadi beungbeurat haté masalah éta mah, nu penting urang tuluy diajar bari jeung prakna. Kudu keyeng nanaon ogé cenah. Mun keyeng mah pasti pareng. Satuju pisan kana éta palasifah téh.
***

Mentrang-mentring panon poé lir nu meupeus keuyang. Ngabanting-banting satiap jasad nu ngarenghap. Di jalan-jalan, jero angkot, jero beus nu haseupna mulek, patétéép. Nu balawiri ngulon-ngétan. Nu daragang di alun-alun. Kabéh kawas nu saruwa ngarasa halabhab. Teuing halabhab tina naon. Kawasna mah halabhab tina kamakmuran.
Angin ngahiliwir kawas satitik ibun nu maseuhan taneuh garing balas halodo panjang. Nyelesep kanan bayah. Sumarambah ka sakujur awak nuuskeun késang. Gedig deui léngkah muru jalan pangbalikan, niat mah seja ka toko buku. Néangan buku anyar. Sugan aya nu murah. Mungguh kitu biasana lalakon para pangarang mah, meunang honor tina nulis téh sok tuluy dibeulikeun buku. Ka Palasari atawa ka jalan Ibu Inggit Garnasih. Keun ari ka Gramédia mah iraha-iraha mun pareng aya pintonan téater di CCF sok pirajeuneun unggah najan ngan ukur ngadon maca.
Angot téh pinuh ku panumpang. Henteu kétang ari pinuh teuing mah mahi dua urangeun deui mah. Sup kuring milu ngariung. Taya nu cacarita. Kabéh caricing kawas nu pada-pada éra. Angkot ngangkleung teungahing kota. Teu burung anjog kanu di tuju. Jrut turun, gedig deui leumpang mapay trotoar. Ulak-ilik ka unggal jongko. Sararua jongko téh bubuhan kabéh ngajual buku. Meureun bédana téh buku anu dijualna.

Teu hayang lila sisi jalan, kuring mah geus langganan ka toko nu di jero, nu teu weléh ramé. Ampir sagala jinis buku aya di dinya. Kawilang toko gedé éta mah da ditingkatkeun sagala rupa. Asup ka jerona ogé tas atawa hélm sok nitah disimpen di tempat panitipan barang, majar ngarah laluasa, padahal nya kitu téa bisi aya nu karajinan ngasupkeun buku kana tasna. Kitu pisan kuring ogé asup ka éta toko téh, tas kudu dititipkeun heula karék bisa asup. Anu dituju téh taya deui lian ti lomari buku sastra, maksud rék néangan bukuna Samuel Becket – Waiting For Godot, baheula ogé boga buku éta téh, tapi aya nu nginjeum can malikeun tepi ka ayeuna. Teuing saha bet rada poho deui. Heueuh kuring téh kaasup jalma bodo, cenah ceuk seniman dunya mah jalma anu pangbodona téh jalma anu nginjemkeun buku. Enya geuning kasusna mah kawas nu alaman. Leungiteun élmu pangaweruh. Pantes waé dikatégorikeun jalma bodo ogé.

Loba kénéh hadéna téh di toko buku téh. Kuring nyokot hiji. Hiji deui mah Sandékala yasana Kang Prébu Godi Suwarna. Resep asa maca sajak panjang. Teu loba teuing nyokot buku téh bisi teu kaduitan. Ari semet dua mah mahi dibayar tina honor ogé.

Gura-giru basa rék mayar buku téh. kudak-kodok kana pésak calana, duit téh teuing di mana. Unggal saku dikodokan weléh teu kapanggih. Panasaran néang heula tas ka tempat panitipan nu teu pati jauh, diubrak-abrik unggal selétingna dibukaan, tapi tetep amplop téh euweuh. Uman-imen nutupan hanjelu, ngagiwing tas bari nyampeurkeun kasir.

“Tetéh punten artosna ka kantun di bumi. Ngké abdi ka dieu deui nya!” cekéng bari beungeut beureum. Tuluy kaluar ti toko muru jalan pangbalikan. Palangsiang ngampihan duit nu geulis sarébu lima ratus pérak kuring kaleungitan duit honor.

Bandung, 1 Juli 2011

Sajak Ngacapruk

Di Ieu Nagari
I
Di ieu nagari teu kapanggih haseup durukan kalakay panyapu ki kuncén mangsa layung mungkur luhureun pucuk caringin di hiji astana. Tempat manglaksa jasad sumeredong nandon lalakon. Taya daun samboja nu singarulang ngagupay ngajak reureuh. Atawa manuk-manuk singaraclok tina dahan kana tengger batu. Ngembatkeun nineung ka satiap rénghap nu kungsi mulang.

Di ieu nagari teu kapanggih haleuang tembang ki ujang sabot singkal nyuruwuk dina kotakan taneuh baseuh. Sora pecut sakapeung nyelang napak gurat dina pingping munding méméh ngasin. Beunceuh mikung rapot lalumpatan kagareuwahkeun belekuk suku jeung kia mider. Cur-cor cai walungan ti kamalir ka kotakan, ti kotakan ka jero haté nu subur ku tutuwuhan.

Di ieu nagari, teu kadéngé gebah sieuh Ceu Nyai basa hayam ngagarapak nyiru panapian. Atawa keplak leungeun miceun bakatul, kecréngna beunyeur kana rantang. Méméh bumén jero buyung bangsal dikoréhan bari diwadahan.

Di ieu nagari teu kawénéh lenjang nyi mojang ngagandeuang mapay galengan: samping jangkung nyampurna kabaya. Ngais boboko wadah mumuluk. Jingjing kétél képlok caina. Mastakana diiuh linduh cetok hinis. Mawur imut kanu singgarecruk bobolokot leutak isuk-isuk.

Di ieu nagari teu kapanggih hiliwir angin nebak dapuran awi, napak pucuk-pucuk paré, muterkeun kolécér panyingsieun manuk piit pangusir keting. Oyag-oyagan ngeurad bebegig angkaribung lamak butut, sakapeung singgolombrang sora batu jero torombol papaés kongkorong.

II
Ieu nagari geus dikawin paksa jaman. Digadabah kabudayaan. Dipepeg mangsa nu datang ti lebah kulon, lebah wetan, lebah kalér jeung lebah kidul. Gedod héjo pasawahan geus jleg gedong weweg. Daun-daunna singborélak nyieun panon poé anyar. Cahayana mancawura ka saban tempat matak lolong panon nu barodo. Walungan kari sajarah. Jadi sumur burung panampung rereged dunya nu beuki maceuh. Gawir-gawirna lain taneuh beurum tempat jajadina bongborosan reujeung harendong. Sungapananana lain hulu cai suku gunung. Lain cai nyusu seserapan batu cadas. Tapi liang-liang paralon anu holna ti imah-imah sigrong.

Ieu nagari geus dipergasa éra globalisasi. Dicacag jaman, diwalang-walang, disisit kunu paciwit-ciwit. Taneuh geus bleg jadi trotoar, jadi aspal, jadi pavingblok, jadi téras-téras supermarkét, jadi téhel-téhel hotél, jadi kramik-kramik kolam renang. Sedeng haté-haté jalma geus robah jadi peradaban nagri nu teu puguh alangujurna

Bandung, 1 Mei 2011

Balati

Mun Akang teu cios mihukum abdi, moal rido ieu manah saumur hirupna gé. Moal. Moal cageur ku artos sakarung atanapi dunya barana anu ngalayah. Disebat tos rajét, nya panginten kana kitu ieu manah téh. Abdi mah mending kénéh nelasan pati tinimbang wirang kulawarga. Ayeuna  mah tacan kabandungan ku sasaha, tapi isuk jaganing géto naon anu tos kajantenan di antawis urang téh bakal bruk-brak narémbongan.

Mang taun-taun dihijikeun ku tali anu nelah cinta, kitu anu sok disaurkeun ku Akang pami nuju kagéndam ku diri abdi. Eum geuning cinta téh galak nya, bisa ngalanggar tetekon anu tos diguratkeun dina kahirupan jalma loba. Cinta téh égois! Hayang meunang sorangan. Mun mah manéhna hayang maju ka kulon, nya kedah kadinya pisan majuna. Najan éta téh salah ceuk itungan jalma loba, komo deui ceuk agama.

Akang mah ngamaknaan cinta téh basajan pisan. Ceuk Akang, cinta téh rasa anu ngancik dina haté lalaki ka awéwé atawa sabalikna. Mun mah maranéhna bisa nepungkeun cinta, kabagjaan bakal lahir di antarana. Beu, ngan ukur tepi ka dinya nu disebut cinta téh? Ayeuna, meureun akang tos teu cinta ka abdi, sabab meureun geus séép sagala rupa anu lahir tina cinta téh. Geus jucung meureun tepi kana mumunggangna nu disebut cinta ku akang mah. Ku harianeun geuning nya.

Eum, nu salah mah nasib diri meureun. Bet ku daék narima Akang dua taun ka tukang. Satadina mah ngan ukur heuheureuyan. Satadina mah hayang méré pelajaran ka lalaki cunihin kawas Akang, lalaki anu hirupna dipaké ngamurah-maréh awéwé. Abdi gé terang saméméhna, Akang sok curhat ngeunaan bébéndé akang ti nu kahiji, kadua tepi ka nu ka tilu. Cenah si anu mah teu déwasa, bubudakeun waé, ogo, teu ngaragap haté batur. Tapi naha teu ti balik?

Nu ka dua mah matré, saur akang. Meus-meus shopping, jajan atawa nonton ka bioskop. Matak udulan duit. Ari nu ka tilu cenah nganyerikeun waé, mindeng nyumputkeun lalaki ka kontrakanana, bubuhan manéhna mah jauh ti indung bapa. Mun pareng pasangrog téh sok diaku lanceuk kelas, anu tadi mangmawakeun tape recorder urut latihan tari. Teu itu teu ieu geuning kabogoh akang mah.

Bet teu ku sangka geuning, nalika akang nyimpen harepan ka abdi. Majar geus bolay jeung sadayana. Saur akang abdi mah bénten ti nu sanés, tiasa déwasa tur maham kana sagala rupa watek jeung tabéat lalaki. Saur akang kénéh, abdi mah jalmi basajan, dedeg pangadeg anu jangkung alit mirip Tiwi T2. Soca abdi sami pisan, taya nu dipiceun sasieur ogé. Pangambung nya kitu kénéh, lambey ogé sami ipisna. Ngan anu béntenna téh karang. Tiwi T2 mah aya karangan, sedeng abdi mah teu aya.

Édas atuh. Bet ku tiasaan akang mah nyandak manah isteri téh. Keur mah deui meureun abdi téh sasatna keur diraheutan haté, disasaak, digerihan ku nu ngaran Alvin, mahasiswa ékonomi. Ah bet teu hayang ngaguar deui lalakon manéhna mah. Boa-boa bakal nambahan gudawangna ieu haté.

Ah da lain éta nu jadi alesan mah, sidik abdi téh hayang méré pelajaran ka Akang sasatna lalaki tukang ngaheureuykeun awéwé. Hayang males kanyeri maranéhna. Abdi apal pisan kumaha rasana jadi awéwé nu didua ditilu. Lain meumeueusan nyerina téh, komo geus kabaud ku haté mah. Ah da geuning baheula akang gé siga nu heureuy nyebutkeun resep ka abdi téh. Resep jeung nyaah. Nya geuning harita basa anyaran urang ngajadi téh akang bet omat-omatan ulah geruh ka sasaha, naon maksudna ceuk pikir téh. Naha urang téh keur aya dina sasalingkuhan?

Eumh bet enya geuning kapanggih sanggeus urang reureujeungan aya kana opat bulanna, sing horéng akang téh... Geuning ngaku sorangan sanggeus aya nu nelepon, diangkat ku abdi. Kesel pisan harita téh, Kang. Sing sumpahna gé, hayang nyabok beungeut akang. Ngan abdi mah teu wasa kudu ngalakukeunana. Haté Abdi kalah geringan batan nyilakakeun akang. Abdi milih sumerah kang, sok sanajan éta téh ngarugikeun diri sorangan. Duka kumaha atuh tos kitu, ti dituna meureun. Geuning salila ngajalanan hahadéan ayeuna gé abdi mah milih nurut waé. Abdi téh geuning kalah leumpeuh di hareupeun akang mah. Nu awalna boga niat rék malikeun naon anu salila ieu dilakukeun akang ka kaum awéwé, kalahka nambahan korban. Buktina ieu abdi nu teu narima kaadilan akang. Akang mah égois geuning, sanggeusna abdi dipetik ku akang abdi diculkeun kieu.

Majar akang sibuk dina padamelan énggal. Naha sibuk kumaha kang, pan kapungkur ogé akang mah tukang sibuk, ngurus  itu ngurus ieu, sagala dicabak geuning, tapi teu weléh boga waktu keur abdi. Mun sibuk-sibuk pisan mah abdi gé sok rajeun dicandak ka tempat akang. Abdi nyaksian kétak jeung paripolah akang ti ka anggangan. Resep sigana téh nya akang mah nga-direct barudak, uta itu-uta itu. Cenah salah blockingna, dialog usahakeun ulah aya nu kaliwat.

Geuning basa harita jiar pintonan Romeo dan Juliet, teu sirikna akang bébélaan mondok moék di panggung. Nya abdi gé diangkir sumping énjing-énjingna sok sanaos engké wengi pintonanana. Akang bangun anu husu pisan niténan sagala persiapan, ti mimiti aktor, setting artistic, lighting, tepi ka crew panggung sareng bagian konsumsi, sadayana diriungkeun tur disungkeun laporan séwang-séwangan perkawis kasiapanana.

Dina hajat kasenian atawa gempungan naon-naon téh abdi mah ukur jadi peran piguran. Duka teuing kétang da rarasaan mah teu jadi piguran-piguran acan. Meureun jadi piguran mah masih kénéh kalibet kana hajatan, disebutkeun penonton da puguh lain penonton. Abdi mah aya dina riungan tim produksi tapi teuing jadi naonana. Eumh palangsiang ngan ukur jadi setting pajangan. Palangsiang deui éta kanyataan téh lain ukur dina hiji produksi kasenian, tapi dina kahirupan akang sorangan. Enya abdi téh ngarasa jadi arca, boa teuing abdi mah jadi level atawa batten. Enya meureun jadi nu kitu ngan ukur dipaké nangtungkeun partisi nu ngabentuk ruang panggung atawa dipaké muntangkeun lampu panyorot ti luhur. Teu abdi mah, teu katémbong ayana.

Hina meureun diri téh mun tepi ka dimaknaan ku akang sapertos kitu. Abdi téh ukur alas titincakeun nalika hiji adeg-adeg rék nangtung ngawangun carita. Abdi téh ukur tali sasampayan nu salalawasna kapoé kahujanan sedeng bajuna mah teu weléh ditatap diusap bari jeung diseungitan sabab nu makéna artis campernik jangkung leutik.

Kiwari akang geus lunta ngaliwatan séngsérang panon. Jauh ka alak paul. Jauh teu kasusul. Tina panggung ka studio nu tuluyna mancawura ka sakulliah dunya, hususna nusantara. Ngaliwatan kaméra, wakil sapasang panon manusa. Mémang akang aya ditukangeunana. Akang nu ngatur naon waé nu bakal ditémbongkeun ka balaréa. Enya kawas sababara waktu ka tukang. Langkung sibuk saur akang mah ayeuna téh, aya kejar tayang sagala rupa. Akang gé sakapeung mondok moék di kantor cenah. Sareng saha kang? Mun kapungkur sareng réréncangan sakampus, naha ayeuna sareng réréncangan sakantor? Ah naha geuning ayeuna mah tara ngulem abdi énjing-énjingna? Saur akang mah badé langsung ka lapangan cenah. Badé hunting téa lah, peryogi kanggo establish. Duka téh teuing naon éta téh kang, abdi mah teu patos terang.  Naha akang teu sono ka abdi? Naha akang teu palay tepang? Abdi mah di dieu salalawasna ngantos akang anu cenah badé mihukum abdi sabadana akang gaduh pangasilan nyalira. Sabadana abdi lulus wishuda. Geuning kang, urang téh ulah ngantosan wishuda sabab ieu si utun inggi bakal miheulaan kaluar sateuacanna abdi wishuda. Ieu téh buah cinta urang kang, saur akang harita, yén cinta mah henteu ngan sawates kekecapan. Tapi geuning cinta nu dimaknaan ku akang mah bet matak wirang. Abdi ayeuna tos bingung. Susah. Teu daya teu upaya. Kamana seja milarian akang. Disusul ka padamelan akang majar nuju di luar. Di luar téh di mana kang, naha teu ngawartosan abdi. Naha akang teu nyempetkeun heula mulang seja ngalongok abdi.

Akang mah meureun ayeuna téh keur sibuk wé nyiapkeun itu ieu. Sagala dicabak sagala diroris. Meureun moal jauh béda jeung anu biasa katingali ku abdi. Eumh, Kang. Abdi mah di dieu ukur ngalelengkur napakuran diri. Mapay-mapay deui tapak mangsa urang duaan meupeuskeun rasa kasono, ngangon kacinta taya nu bisa ngawatesan kana lalampahan urang. Jandéla, rérégan, risbang jeung pigura anu nangtun luhureun méja belajar, ayeuna mah kabéh caricing bangun hayang ngabandungan kamana nya ngamalirna cimata abdi, kang.

Imah nu mimindengna sepi jempling téh ayeuna beuki tiiseun, boa manéhna gé sono ka akang hayang deui nyaksian talajak akang nalika datang ka jero imah. Kang nu maturan téh ngan ukur ieu titinggal akang, porperti pertunjukan urut adegan Juliet. Geuning asli barang téh, Kang.

***

Mun Akang teu tulus mihukum abdi, moal rék rido ieu haté sumur hirupna gé. Moal. Moal bisa cageur ku dunya barana anu ngalayah. Disebutkeun haté geus rajét, nya meureun deukeut kana kitu. Abdi mah mending kénéh teu ngalaman kumelendang di alam dunya dari pada kudu narima wirang saumur hirup. Wilujeng kantun kang. Meureun jaga di alam baka urang bakal pendak deui.

Yeuh balati geura turih ieu beuteung abdi.

Rengse, Bandung 23 Maret 2011